Türkiye de Seçilmiş Kentsel ve Kırsal Alanlar Toprak ve Hava Örneklerinde Kalıcı Organik Kirleticilerin (KOK lar) Belirlenmesi

Abstract

Yarı uçucu, biyolojik dokularda birikebilen, kalıcı ve toksik özelliklere sahip olan Kalıcı Organik Kirleticiler (KOK?lar), hava akımları vasıtasıyla kullanıldıkları alanlardan çok uzak bölgelere taşınabilmektedirler. KOK?ların kaynakları, çevrede dolanımları, akıbetleri ve çökeldikleri çevresel ortamlarla ilgili pek çok çalışma yapılmıştır. Halihazırda KOK?ların zararlı etkilerinden insan ve çevre sağlığını korumak amacı ile oluşturulmuş iki uluslararası anlaşma mevcuttur. Bu anlaşmalar a) Stockholm Sözleşmesi (UNEP, 2003) ve bölgesel Aarhus Protokolü (1998) (1979 tarihli Sınırlarötesi Uzun Mesafeli Hava Kirliliği Cenevre Sözleşmesi altında oluşturulmuş)?dür. Öte yandan, Stockholm Sözleşmesi?ne imza atmış bir ülke olarak Türkiye?de düzenli bir KOK izleme programı olmadığı gibi, KOK?lara dair mevcut bilgiler yalnızca belirli bölgelerde bazı araştırmacılar tarafından yapılan küçük ölçekli çalışmalardan ibaret olup Türkiye genelindeki KOK kirleticilerinin kalıntı düzeylerini gösteren herhangi kapsamlı bir çalışma mevcut değildir.Aktif hava örnekleme sistemlerinin maliyetli olması ve metodu uygulayabilecek tecrübeli teknik eleman gerektirmesi nedeni ile birden fazla noktada aynı anda uygulanması çok güç olduğundan, dünya genelinde son 10 yılda hava ortamında KOK izleme çalışmaları pasif örnekleme metodu ile gerçekleştirilmiştir. KOK emisyonları hava akımları ile kaynak alanlardan hiç kullanılmadıkları alanlara, kaynak ülkelerden sınırlarötesi taşınarak başka ülkelerin topraklarına ulaşmalarından dolayı hava akımları, KOK?ların küresel dolanım ve dağılımında anahtar rol oynamaktadır. Toprak ortamı ise KOK?ların çökeldikten sonra bu ortamda uzun süre kalmalarının yanısıra içerdiği organik madde nedeni ile KOK grubu8-kimyasallar için cazip bir depolanma alanı oluşturmaktadır.Türkiye?de KOK?ların hava ve toprak ortamında belirlenmesine yönelik bölgesel ölçekli bazı çalışmalar mevcut olmakla beraber, ülke genelinde hava ve toprak ortamındaki KOK seviyelerine yönelik bütünsel bir veri seti bulunmamaktadır. Bu nedenle, mevcut çalışmada Türkiye?de batı-doğu ve güney-kuzey eksenlerinde belirlenen örnekleme noktalarında ve ülkenin uç noktalarını temsil edebilecek noktalarda kırsal ve kentsel alanlardan pasif örnekleme tekniği ile toplanan hava örneklerinin yanısıra toprak örneklerinde KOK kirletici profilleri araştırılmıştır. Çalışma sonucunda elde edilen sonuçlar kullanılarak modelleme çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Elde edilen sonuçlar göstermiştir ki proje kapsamında incelenen kimyasallar ülkemiz atmosferik ve toprak ortamlarında belirlenebilir düzeylerde bulunmaktadır. Söz konusu kimyasalar Stockholm sözleşmesi kapsamında ülkemizde de yasaklanmış olmasına rağmen bu kimyasalların toplanan örneklerde halen belirlenebilir düzeylerde bulunması, söz konusu kimyasallara bağlı kirliliğin ülkemizde mevcut olduğunu göstermektedir. Öte yandan, modelleme çalışmaları söz konusu kirleticilerin kaynaklarının çoğunlukla uzun mesafeli taşınımdan kaynaklandığını ortaya koymuştur. Söz konusu çalışma, ülkemizde eş zamanlı olarak pek çok nojktada gerçekleştirilen ilk KOK izleme çalışması olup, bu çalışma ile toprak ve hava ortamında PCB?ler, PBDE?ler ve OCP kimyasalları açısından kirlilik seviyesinin belirlenmesinin yanısıra, elde edilen veri seti bundan sonra yapılacak çalışmalara altlık oluşturması ve başlangıç bir veri seti olarak hizmet etmesi açısından önemlidir. Bu bağlamda çalışmanın sonuçları da ortaya koymuştur ki benzer çalışmalar ülkemiz genelinde daha fazla örnekleme noktasını daha uzun süre kapsayacak şekilde gerçekleştirilmesi gerekmektedir.